Igor Frender o tomie „Wykryto mruganie” Izabeli Fietkiewicz-Paszek. Wnikliwa lektura poezji, rzecz o pamięci, odpowiedzialności, uważności na szczegół, humorze, czułości i nieoczywistym spojrzeniu na świat.
Tego nie obejmuje rachunek
O tomie „Wykryto mruganie” Izabeli Fietkiewicz-Paszek
Zacznę nietypowo: nie od prologu, lecz od epilogu. I od resztek sierści w plastiku.
„Po dwóch latach wyrwałam resztki sierści z plastiku”.
Tak zaczyna się wiersz „Śmierć przy drodze. Epilog” Izabeli Fietkiewicz-Paszek. Minęły dwa lata. Kobieta naprawiła samochód, usunęła pozostałości po potrąconym zwierzęciu i usiadła do pisania. Chciała uwierzyć, że w ten sposób zakończy żałobę „albo chociaż umieranie sarny”. Te ostatnie słowa zatrzymują. Sarna dawno umarła, ale pamięć jej cierpienia nadal nie daje spokoju.
Autorka nazywa nadzieję pokładaną w pisaniu złudzeniem. Nie zapewnia, że wiersz przyniesie ulgę. Przyznaje tylko, że chciała w to uwierzyć. W pięciu wersach mieszczą się wypadek, poczucie straty i wątpliwość, czy opowiedzenie o bolesnym doświadczeniu rzeczywiście pomaga. Bez rozbudowanego wyznania. Wystarczą sierść, plastik i kilka prostych zdań.
Wcześniejsza „Śmierć przy drodze” pozwala lepiej zrozumieć ten epilog. Najpierw pojawia się dokładna wycena szkody: pięć tysięcy sześćset czterdzieści trzy złote. Wgniecenia, lakier, żarówka. Wszystko można obejrzeć, policzyć, naprawić. Dalej przychodzą pytania, na które żaden kosztorys nie odpowie: „Czy można się obwiniać? / Czy wolno się nie obwiniać?”. Pierwsze dotyczy tego, czy istnieje powód, by siebie obwiniać. Drugie — czy wolno uwolnić się od poczucia winy. W obu słychać człowieka, który próbuje zrozumieć własną odpowiedzialność i nie znajduje uspokajającej odpowiedzi.
Jest też zdanie: „Ciężar odpowiedzialności – śmierć / będzie odtąd taka, jak ją opiszę”. Poetka wie, że od jej słów zależy obraz zdarzenia, który otrzyma czytelnik. Może podkreślić przypadek, własną bezradność, cierpienie zwierzęcia. Sam wybór szczegółów już coś rozstrzyga. Fietkiewicz-Paszek zauważa tę odpowiedzialność i nie próbuje się od niej wymówić.
To dobry punkt wyjścia do rozmowy o intelektualnej sile tej poezji. Nie chodzi o trudne słownictwo ani liczbę przywołanych nazwisk. Chodzi o sposób myślenia. Autorka zatrzymuje się przy czymś, co moglibyśmy uznać za oczywiste, i zadaje kolejne pytanie. Potrafi zakwestionować także własną odpowiedź. A wszystko zaczyna od konkretu: uszkodzonego samochodu, napisu na tablicy, fotografii, zapamiętanego gestu.
Nie chcę pisać o tych wierszach po akademicku. Nie mam ochoty zasłaniać ich terminami, przez które trudno byłoby je dostrzec. Ustawienie ich na jednej półce też niewiele pomoże. Obok bolesnego wspomnienia znajdziemy tu dowcip, obok rozmowy o historii — zwykłą uwagę z podróży. Te zmiany tonu nie sprawiają wrażenia popisu. Tak rozmawia ktoś, kto umie patrzeć i myśleć, a przy tym nie musi przez cały czas robić poważnej miny.
W „Kirkucie w Niepołomicach” czytamy: „Trzeba z szacunkiem / deptać po macewach, którymi wyłożono drogi”. Jak można deptać z szacunkiem? Jak w ogóle przejść z poszanowaniem po czyimś nagrobku? Macewy nadal są nawierzchnią drogi. Żaden sposób chodzenia tego nie naprawi.
Poetka bierze słowo, które dobrze brzmi i niewiele kosztuje, a następnie sprawdza je w praktyce. Powiedzieć „szacunek” jest łatwo. Trudniej odpowiedzieć na pytanie, co rzeczywiście zrobiono dla zmarłych i ich pamięci. Ten fragment odbiera nam możliwość poprzestania na właściwej minie i dobrych intencjach.
Zwrot „kochani rodacy” pochodzi z przytoczonej w utworze tabliczki. To do rodaków zwraca się ocalały z Zagłady, prosząc o uszanowanie grobu. Poetka podejmuje jego słowa i rozszerza prośbę: na inne groby, ich pozostałości, miejsca po nich, wreszcie na zmarłych pozbawionych pochówku. W kolejnych powtórzeniach serdeczny zwrot nabiera goryczy. Szczególnie wtedy, gdy pojawia się „imię obco brzmiące” i pytanie: „Bo uwiera, prawda?”. Czyjaś obecność w historii miasta nadal może przeszkadzać. Nawet gdy pozostało po niej tak niewiele.
I wtedy pojawia się kot.
To znakomite zakończenie, bo nie pozwala sprowadzić utworu do oskarżenia. Mówiąca próbuje sfotografować bliską osobę wśród ruin macew, a w kadrze niespodziewanie pojawia się zwierzę. Leży w miejscu, które długo trzyma ciepło. Kot korzysta z niego bez znajomości historii, bez naszych sporów i usprawiedliwień.
Zdjęcie ma być piękne, scena wydaje się „perfekcyjna”. Autorka sama jednak dostrzega jej absurd. Obok myśli o nieobecnych pojawia się żywe stworzenie, obok zniszczenia — ciepło, z którego nadal można korzystać. Fotografia zachowa tę chwilę, ale nie naprawi cmentarza. Dlatego końcowa „prośba bez większej nadziei” tak dobrze współbrzmi z wcześniejszą prośbą Eliasza. Można ocalić obraz, można ponowić apel. Co zrobią z nim inni, pozostaje niewiadomą.
Podobną uważność znajduję w „Czterech fotografiach ze spaceru po miasteczku”. Przy kościele widnieją słowa: „Nie bój się, nie lękaj się, Bóg sam wystarczy”. Chwilę później widzimy staruszkę patrzącą wrogo na samochód z obcą rejestracją. Wystarczy zestawić te obrazy, żeby dostrzec różnicę między deklarowaną ufnością a codzienną niechęcią do obcych.
Kobieta trzyma torbę „Hannah Montana”. Drobiazg zabawny, ale potrzebny. Dzięki niemu widzimy konkretną osobę, a nie postać służącą wyłącznie do zilustrowania czyjejś tezy. Cała sytuacja jest trochę niepoważna, trochę przykra i bardzo znajoma.
Dalej autorka czyta tablice poświęcone historii miejscowości. Wojenne dzieje zamknięto w kilku informacjach o kolejnych wkroczeniach wojsk i reformie rolnej. „To wszystko”. Dwa słowa zwracają uwagę na to, czego zabrakło. Oficjalny opis miejsca może być poprawny w każdym zdaniu, a mimo to pozostawiać zasadnicze pytania bez odpowiedzi.
W części zatytułowanej „Droga” trzeba zatrzymać się przy słowie „sąsiad”. Używamy go codziennie, bez większego namysłu. Tymczasem bliskość domów nie zawsze oznaczała wzajemną pomoc. Ktoś mógł mieszkać obok i wiedzieć, co dzieje się za ścianą. Mógł pomóc, odwrócić wzrok albo uczestniczyć w krzywdzie. Poetka pyta, jak uwolnić to słowo od znaczeń, które przechowuje historia. Nawigacja znajdzie drogę do miejscowości. W takiej sprawie na niewiele się przyda.
Ostatnia numerowana część tego utworu, zatytułowana „Twarze”, przynosi jeden z najmocniejszych obrazów w książce. Mówiąca odsuwa wieńce z szarfami od przedstawicieli władzy, żeby przyjrzeć się fotografiom ofiar. Wieńce mają świadczyć o pamięci, a zasłaniają ludzi, o których należałoby pamiętać. Jeden gest pokazuje, co w całej uroczystości zaczęło zajmować zbyt wiele miejsca.
W tle trwa spór o liczby. Ktoś liczy, ktoś kwestionuje wynik, ktoś próbuje dowieść swojej racji. Poetka patrzy na zdjęcia. Za liczbami stoją konkretni ludzie. Dlatego wyrażenie „pieprzone liczby” nie jest próbą sztucznego dodania tekstowi ostrości. Słychać w nim złość na rozmowę, w której twarze coraz mniej kogokolwiek obchodzą.
Przywołane zdanie „i tak nic by z nich nie było” odsłania jeszcze większe okrucieństwo. Jakby trzeba było wykazać, że zamordowany człowiek miał przed sobą wybitną przyszłość, żeby uznać jego śmierć za stratę. Autorka pokazuje podłość takiego myślenia, umieszczając te słowa obok fotografii.
Następnie poetka podaje w wątpliwość możliwości samej poezji: „Tu nie ma miejsca na piękne słowa / ani metafory”. Pytania o układ „siedem na czternaście” albo „siedem na dziewiętnaście” dotyczą także tego, jak układa się słowa w wersy. Czy forma pomaga powiedzieć coś ważnego? Czy piszący nie zaczyna za bardzo zajmować się własnym tekstem, tracąc z oczu tych, o których opowiada? Ten namysł łączy się z odpowiedzialnością za opis śmierci sarny. Autorka nie przyznaje sobie prawa do pouczania innych bez sprawdzenia własnego postępowania.
Pamięć ma tu także bardzo osobisty wymiar. W „Drodze do szkoły” spotykają się dwa dzieciństwa. W 1946 roku chłopiec pokonuje osiem kilometrów pieszo. W 1979 roku dziewczynka ma nauczyć się chodzić do szkoły sama. Chłopiec jest przyszłym ojcem mówiącej. Jego drogę oglądamy ze współczesnej perspektywy, w wyobraźni kobiety siedzącej w samochodzie. Dziewczynka również powraca jako obraz zapamiętany na całe lata.
Można w tym zestawieniu zobaczyć pytanie o wychowanie do samodzielności i o samotność, która czasem się za nim kryje. Zalecenie, by nikomu nie mówić ani słowa, brzmi szczególnie boleśnie. Dorosła kobieta proponuje dziewczynce pomoc: „może podwieźć?”. Słychać w tym troskę o dziecko, którym kiedyś się było, i chęć powiedzenia mu: nie musisz ze wszystkim radzić sobie sama. Dziewczynka znika przy zmianie świateł. Zostaje pytanie zadane za późno.
Ale w tym tomie jest również dużo miejsca na miłość. „Stacja Opole” zaczyna się od niepewności: jaka pora roku, jaki hostel, czy szczegóły mają znaczenie? Zaraz potem pamięć dostarcza szczegółów jeden po drugim. Zimne dłonie, balkon, przesuwane drzwi, kłopot z kodem do bramy. Później pada już wyraźne: „szczegóły są ważne”.
To właśnie szczegóły pozwalają zrozumieć, co znaczyło przedstawienie bliskiej osoby przyjaciółce i odgarnięcie jej włosów z czoła. Zwyczajny gest może być ogromnym przeżyciem, jeżeli wcześniej nie można było wykonać go swobodnie przy innych. Powtarzane „normalne” mówi więc o wcześniejszym braku tej normalności. Pewność, że kiedyś przestanie się być „przezroczystą”, nadaje wspomnieniu szczególny ciężar. Chodzi o prawo do obecności, której nie trzeba ukrywać.
Z kolei „Paryż po raz szósty” przynosi radość bycia z kimś, przy kim można sobie odpuścić. Turystyczne obowiązki zostały już odhaczone. Można jeść pod mostem, wygłupiać się, rozmawiać. Miasto przestaje być listą atrakcji do zaliczenia.
Jest też hostel, w którym brakuje „drzwi do łazienki, / mydła i pewności, że nie ma pluskiew”. Ostatni element wyliczenia zaskakuje, bo pewności nie da się dołożyć do wyposażenia pokoju. Każdy jednak rozumie, o co chodzi. Podobnie działa oglądanie zza filaru, „jak młody Werter cierpi”, z dopiskiem o biletach po sześć euro. Wielkie cierpienie bohatera, wielka sztuka, a widz musi wychylać głowę, żeby cokolwiek zobaczyć. Poetka pamięta o filarze. I bardzo dobrze.
Powracające „dobrze” nadaje opowieści rytm. Najwięcej zależy od towarzystwa: od tego, czy można niczego nie udawać, zgubić drogę, zacząć od nowa. Wspólny język daje się „wygiąć, odkształcić” tak, żeby „kompromat stał się kompromisem, / a dźwięk wdziękiem”. Zabawa słowami pasuje do relacji, w której nadal można coś zmieniać. Finałowa zmiana pasa ruchu pozostawia nadzieję, że również w życiu da się jeszcze skorygować kierunek.
Wiersze o Aleksie Dancygu pokazują natomiast, jak szybko wspomnienie spotkania może stać się pożegnaniem. Najpierw poznajemy gospodarza: częstuje owocami, pokazuje system nawadniania, mówi o wodzie i wskazuje miejsca schronienia na wypadek ostrzału. Zwykła gościnność i zagrożenie mieszczą się w tej samej opowieści. Później wraca zapowiedź żartobliwego limeryku. „I nie zdążyłam z puentą”. To krótkie zdanie zmienia ton wspomnienia. Żart, który miał jeszcze powstać, ustępuje miejsca bolesnemu pożegnaniu.
W „Drugim wierszu dla Alexa Dancyga” pada pytanie: „Co ważniejsze?”. Polak, Żyd, historyk, inżynier od nawadniania, człowiek pamiętający polskie wiersze i lubiący zupę ogórkową. Kolejne szczegóły nie pozwalają zamknąć go w jednym określeniu. Właśnie dlatego są potrzebne. Publiczna opowieść łatwo zmienia osobę w nazwisko i kilka informacji. Wspomnienie przywraca jej sposób mówienia, upodobania, wspólnie spędzony czas. A końcowe „I to nie jest metafora” przy obietnicy położenia kamienia na grobie każe potraktować ten gest dosłownie.
Warto wreszcie wrócić do tytułu książki. W „Sablé-sur-Sarthe” podczas fotografowania malowideł świętych pojawia się komunikat aparatu: „wykryto mruganie”. Drobny błąd urządzenia daje zaskakujący efekt: przez chwilę można pomyśleć, że namalowane postacie ożyły. Jest w tym dowcip, ale obok zdań o przemijaniu i znikaniu wspomnień — również coś poruszającego. Aparat zgłasza ruch tam, gdzie oczekiwaliśmy bezruchu. Poetka zauważa komunikat i wie, że warto go zachować.
W takich momentach najlepiej rozpoznaję jej własną dykcję: w sposobie prowadzenia zdania, w poczuciu humoru, w szczególe, który zmienia cały obraz. Fietkiewicz-Paszek potrafi być dowcipna bez błaznowania i poruszająca bez domagania się wzruszenia. Jej intelektualna przenikliwość idzie w parze z uważnością na ludzi i zwierzęta, na ich cierpienie, ale też na chwile szczęścia.
Odpowiada mi ten język. Lubię wiersze, w których za prostym zdaniem stoi coś więcej, a autor ufa czytelnikowi na tyle, żeby nie tłumaczyć wszystkiego do końca. Nie mam jednak poczucia, że czytam coś dobrze znanego. Nawet przy znajomym temacie autorka potrafi zauważyć szczegół, który wcześniej umykał.
Często pozostawia nas bez odpowiedzi. Trzeba jej poszukać samemu, a i wtedy trudno znaleźć taką, która uspokaja. Dla mnie to zaleta. Poezja nie musi zapewniać, że wszystko da się wyjaśnić i poukładać.
Po zamknięciu książki wraca się myślą do zdania, obrazu, pytania. To jeden z moich najważniejszych sprawdzianów poezji: czy coś po niej zostaje. Tutaj zostaje. W tym trwaniu wiersza w pamięci widzę coś z samej istoty poezji.
Można nią „zapalić światło”. Zobaczyć coś, co dotąd umykało albo na co nie chciało się patrzeć. Potem trudno je zgasić, bo oznaczałoby to zgodę na powrót do ciemności. Kiedy już dostrzeże się twarze za wieńcami, same wieńce przestają wystarczać. W tym sensie ta poezja działa: zmienia coś w naszym patrzeniu.
Czas płynie, ale te wiersze każą się zatrzymać. Warto dać im chwilę, przeczytać ponownie, wrócić do początku.
Wracam więc do epilogu. W pierwszej „Śmierci przy drodze” szkodę wyceniono co do złotówki. W plastiku pozostała sierść, a w pamięci — obraz umierającego zwierzęcia.
W epilogu zostało z tego pięć wersów. Wystarczyło, żeby cały rachunek za naprawę okazał się niepełny.
Igor Frender
Izabela Fietkiewicz-Paszek, Wykryto mruganie, K.I.T. Stowarzyszenie Żywych Poetów, Brzeg 2026.
Migotania , 1/2027




