Teresa Rudowicz o Próbach wyjścia

 Teresa Rudowicz, Próby wyjścia

Ekfraza nie jest w poezji zjawiskiem nowym. Wiersze inspirowane obrazami pisali między innymi: Norwid, Pawlikowska-Jasnorzewska, Kulmowa, Szymborska, Miłosz, Grochowiak, Zagajewski.

Malarstwo i poezja są sobie bardzo bliskie, poprzez podobny sposób opisywania świata, współistnieją jako narzędzie do prób uchwycenia rzeczywistości lub prób wyjścia poza nią. Takie próby podjęła także Izabela Fietkiewicz-Paszek w książce poetyckiej, która właśnie ukazała się na rynku wydawniczym nakładem Zaułka Wydawniczego „Pomyłka”. Jest to zbiór sonetów inspirowanych obrazami Zdzisława Beksińskiego, Fridy Kahlo, Marca Chagalla, Hieronima Boscha, Giovanniego Belliniego, Rembrandta i współczesnego malarza, na stałe mieszkającego w Australii, Jarosława Wójcika.

Książka, zatytułowana „Próby wyjścia”, to niezwykle ciekawa wydawnicza propozycja w dodatku absolutnie wyjątkowa. Pod względem edytorskim prawdziwe cacko, pod względem treści gratka, zarówno dla tych, którzy zaczynają swoją przygodę z poezją, jak i tych najbardziej wymagających. Bo Izabela Fietkiewicz-Paszek wymaga przede wszystkim od siebie. Po znakomitej, bardzo dobrze przyjętej przez czytelników i krytykę, debiutanckiej książce „ Portret niesymetryczny”, poetka mierzy wyżej i mierzy się, nie tylko z wielkimi dziełami malarskimi, ale także ze sobą, sięgając po gatunek literacki, który wymaga ogromnej dyscypliny i matematycznej konsekwencji. Forma, która powinna ograniczać, tutaj zdaje się pomagać. Fietkiewicz-Paszek ma władzę nad słowem, czaruje nim, a ono posłusznie układa się w piękne, napisane z ogromną lekkością, niezwykle sugestywne frazy. Efekt jest oszałamiający.

„Próby wyjścia” rozpoczyna cykl 9 ekfraz obrazów Zdzisława Beksińskiego, ale ja zacznę od Belliniego i Rembrandta. Trzy bardzo znane wiersze Stanisława Grochowiaka inspirowane obrazami tych właśnie malarzy i trzy próby (bardzo udane) opowiedzenia ich na nowo z zachowaniem kluczowych elementów oryginału. Jest to bez wątpienia ukłon w stronę wybitnego poety, którego autorka wysoko ceni, ale też oczko „puszczone” do niego, zaczepka – zobacz, do twarzy ci w sonecie.

Takich zaczepek, wadzenia się, z dziełem, czytelnikiem, sobą samą, jest w książce dużo. Poetka nie tylko popuszcza wodze wyobraźni, daje również upust swoim filozoficznym zainteresowaniom i pasjom (Izabela Pietkiewicz-Paszek studiowała filozofię).

Szczególnie mocno jest to widoczne w sonetach inspirowanych malarstwem Zdzisława Beksińskiego. Całość tego cyklu można podsumować słowami eleatów:

Zmysły mówią, że jest wielkość i zmienność, a rozum, że jedność i stałość.

Odwieczny konflikt pomiędzy zmysłami i rozumem, odwieczna walka między czuciem i wiarą, a szkiełkiem i okiem toczy się i tutaj: zmysły niezawodnie rozpoznają teren. Co innego rozum: waży sylogizmy, szuka zarysowań, tropiąc nieścisłości [Beksiński po raz szósty]

Do głosu dochodzi także dualizm, o którym pisali filozofowie różnych epok i światopoglądów religijnych. Chyba najmocniej w sonecie Beksiński po raz dziewiąty:

 

                           Prawe jest z kamienia, ciężkie i nieczułe

                           na kaprysy aury. Trzeba wytrwałości,

                           niebywałej siły, żeby nie odstąpić

                           od lotu. Jest obce, ma szorstką fakturę,

 

                         ciśnie jak proteza, źle dobrane imię.

                           Co innego lewe: trudno je utrzymać

                         w ryzach, opanować, gdy sprytnie wymyka

                           się i zmienia tory, i próbuje wyżej.

 

Ale to nie tylko konflikt na poziomie dusza – ciało. To także konflikt dwóch osobowości, które choć bliźniacze (autorka jest spod znaku Bliźniąt), różnią się od siebie, rywalizują o dominację. W każdym z nas drzemie doktor Jekyll i pan Hyde.

A skoro sami dla siebie jesteśmy zagadką, jakże wielką zagadką musi być drugi człowiek, istota tyleż ciekawa, ile nieodkryta, nieodgadniona, niepoznawalna. Cóż pozostaje – może po prostu, powtarzając za Leibnizem – spojrzeć w lustra monad [Beksiński po raz piąty], chociaż są to zawsze mniej lub bardziej krzywe zwierciadła. I mniejsza o arche. Z czegokolwiek powstaliśmy zmierzamy w jednym kierunku, jakby nie zważając na śmierci przydrożne markujące skały [Beksiński po raz szósty].

Może jedyny ratunek w gnozie, może obietnicą wiecznej szczęśliwości sami skazaliśmy się na ciszę, samotność, wprawne omijanie złych snów, blizn i pytań [Beksiński po raz czwarty]i choć nie ma takich słów, nie ma takich bogów, co wstrzymają rozpad [Beksiński po raz piąty] coś jednak warte jest ocalenia.

Miłość? Nawet jeśli bolesna, niszcząca, często wbrew sobie, jak u Fridy. Tradycja? Sztuka? Może wszystkie razem, współobecne, pozwalają na istnienie nieistniejących już światów. Sonety inspirowane malarstwem Fridy Kahlo i Marca Chagalla to coś więcej niż tylko odczytywanie obrazu. To wnikliwe studium biografii obojga. Wykorzystanie fragmentów pamiętników Fridy czyni te wiersze jeszcze bardziej wiarygodnymi, jeszcze mocniej czujemy jej tragizm, heroiczną walkę z własnym ciałem, bólem, rozpaczliwą potrzebę miłości. Fietkiewicz-Paszek wie, że ktoś kiedyś trafi tu po śladach jej krwi i opisze w kilku mocnych słowach [Strzaskana kolumna. Kahlo], dlatego z chirurgiczną precyzją dobiera elementy biografii i rzetelną wiedzę o obrazach.

Pewnie dlatego tak bardzo poruszają wiersze inspirowane malarstwem Marca Chagalla. Skrzypek, który próbuje diaspory zasiać choćby w dźwiękach [Skrzypek Chagalla], Żyd – tułacz, wygnaniec – z obrazu Samotność, ostatni ze świata, który rozpada się i którego już nigdy nie będzie (jest rok 1933), pozostaną żywe jedynie wyraźne kolory; ocali je werniks [Samotność Chagalla], czy kobieta z obrazu Łyżka mleka, która już przeczuwa koniec ich świata, ale przekonana, że rozpad wyrasta z codziennych zaniedbań, stara się podać łyżkę mleka, okryć kocem plecy, tak spać by nie zbudzić, i tak żyć, by rzeczy zwykłe mu nie kradły miejsca dla rozważań [Łyżka mleka Chagalla]

Tytuł tego obrazu Chagalla stał się jeszcze jedną cenną inspiracją. Izabela Fietkiewicz-Paszek wraz z grupą przyjaciół założyła w listopadzie 2010 roku Stowarzyszenie Promocji Sztuki „ łyżka mleka”, które po kilku miesiącach działalności stało się ważną instytucją kulturalną Kalisza.

Odwieczny konflikt tego, co duchowe z tym, co cielesne pojawia się też w Ogrodzie rozkoszy ziemskich Hieronima Boscha. Samo dzieło bogate w symbolikę doczekało się wielu rozpraw. Fietkiewicz-Paszek nie próbuje interpretować wszystkich, skupia się na, jej zdaniem, najistotniejszych. Jak pisze Fray Jose Siguenza:

Ogród rozkoszy ziemskich to obraz próżnej chwały i smaku pozimki i granatu, który to smak zaczyna się czuć zaraz potem gdy on przeminie. Seks ma zatem smak czerwonego owocu albo fioletowych winogron. A skoro wszystko zaczęło się od owocu:

                                                           Bolał tylko pierwszy

                      

                         upadek; ochłodził tonację, rozerwał

                       morwy, winne grona, wydłużył interwał

                      smaku, zamknął skrzydła. Kolejny łatwiejszy.

                                            [Ogród rozkoszy ziemskich według Boscha]

 

Kolejny łatwiejszy także i z tego powodu, że nawet raj nie jest krainą wiecznej szczęśliwości. Źródło poznania, portal do piekła ukrywa się w ciemnym rogu. Trzeba jedynie trzymać się z daleka, nie pytać, nie szukać poza źródłem życia [Raj według Boscha]

Pytanie zawsze obarczone jest ryzykiem. Często nie szukamy odpowiedzi bo boimy się ją znaleźć. Szczególnie bolesne są pytania dotyczące naszych lęków, skrywanych emocji, najczęściej tych negatywnych, ograniczeń, braku.

Braku czegokolwiek – pewności siebie, poczucia własnej wartości, miłości, bliskości, ciepła. A skoro wszyscy gramy, co dzień wcielamy się w role, które same się układają, piszą, poza naszą świadomością , skrypty organizujące nasze życie, nasze wybory, związki, relacje z innymi ludźmi. Mówi o tym Erich Berne, twórca analizy transakcyjnej, do którego także nawiązuje w swoich sonetach Izabela Fietkiewicz-Paszek. Poetka zdaje się doskonale wiedzieć, że:

                   Poruszona ziemia potrafi być czuła

 

                 na prośbę: powoli przesunąć akcenty

                 w mniej bolesne miejsca, może nawet stępić

                 wyrok. Albo zmysły. Zmienić zakończenie.

                                                             [Sonet o (s)krypcie według Bernego]    

Zmiana zakończenia nie zawsze jest możliwa. Zbyt ułomni, nieczuli na przesłanki, czy jak kto woli znaki, ze sfery wymykającej się rozumowemu poznaniu, często nie widzimy, lub nie umiemy ich właściwie odczytać. Umiemy za to

                                                       skutecznie wygłuszać

                      zleżałe pod progiem nieznośne przeczucia,

                       ledwo namacalne pod podszewką zdarzeń

 

                                                                       [Sonet drugi z brzegu]

 

Końcowe sonety mocno uwidaczniają emocje: strach, przerażenie, wściekłość: powinnam to wiedzieć – mówi poetka w wierszu [Kołobrzeg ostatni:zanim] – nie wraca się w miejsca oznaczone strachem, nie wolno przeoczyć pulsujących świateł, ignorować przeczuć, znaków czy ostrzeżeń.

 

Izabela Fietkiewicz-Paszek dedykuje swoją książkę synowi. Wie, oboje wiedzą, że choć po tym, co się stało pozostanie przester, jakiś zgrzyt w myśleniu, jakiś uskok w skrypcie, pozostanie też nić – będzie trzymać. Nas też zwiąże mocniej [Kołobrzeg ostatni: powrót].

 

„Próby wyjścia” to przemyślana i konsekwentnie zrealizowana propozycja czytelnicza dojrzałej i doskonale piszącej poetki. Jestem pewna, że narobi sporo zamieszania i na pewno nie pozostanie niezauważona. Nie ma wyjścia, przecież to poezja – nomen omen – najwyższej próby.

Teresa Rudowicz

Gazeta Literacka Migotania, 2(31) 2011